De keizer aan de Keizersgracht / Bernd & Hilla Becher31 augustus 2002 / 24 november 2002

De keizer aan de Keizersgracht
Wilhelm II en de fotografie als p.r.-instrument

In negenenvijftig treinwagons vol bezittingen die de laatste Duitse keizer Wilhelm II in 1919 en 1920 naar zijn ballingsoord in Nederland had laten komen bevonden zich ook duizenden foto's: ingelijste foto's, losse foto's, albums, een kamerscherm met foto's, daguerreotypieën, kostbare platinadrukken, autochroomplaten etc. Een groot deel van deze foto's (ca. 12.000 stuks) wordt nog altijd in Huis Doorn, laatste verblijf en rustplaats van de keizer, bewaard. Voor de eerste keer is een omvangrijke keuze uit deze collectie gemaakt, die dit najaar in huis Marseille wordt gepresenteerd.

De foto's uit de collectie van Wilhelm II laten een vroeg begin zien van de gespannen relatie tussen media en monarchie, waarin Wilhelm II zijn keizerschap als een permanente show met de modernste technieken, zoals fotografie en film, in beeld bracht. Opmerkelijk is hoe Wilhelm op haast moderne wijze public relations bedreef via de fotografie. Het afbrokkelende draagvlak voor de absolute keizerlijke macht dwong Wilhelm namelijk tot een charmeoffensief. In de media moest zowel een beeld van onaantastbare keizerlijke grandeur als van burgerlijk, deugdzaam huisvaderschap voortbestaan. De keizer huurde de beste fotografen van zijn tijd in (o.a. Ottomar Anschütz, Oscar Tellgmann), die hem met de nieuwste en duurste technieken voortdurend dienden te portretteren en zijn vele parades, onthullingen, militaire manoeuvres, zeilwedstrijden en jachtpartijen vastlegden. Zelfs op zijn privé-reizen naar Noorwegen en Corfoe gingen hoffotografen mee. De keizer liet ook huiselijke taferelen in scène zetten en onder het volk verspreiden. Eenmaal in Doorn moesten de foto's de glans van het verleden ophouden. Het interieur van het kasteel hing tijdens Wilhelms bewoning vol met ingelijste en vergrote foto's. Zo herinnerden ze aan de pracht en praal van het Pruisische hofleven uit het fin de siècle. Ook een zelf samengesteld fotografisch verslag van de Eerste Wereldoorlog toont geen loopgraven en lijken, maar Wilhelm II in de heroïsche rol van veldheer. Uit de voortzetting van zijn p.r.-beleid in ballingschap blijkt wel de ongeschonden hoop op terugkeer als keizer. Hoewel de uitstapjes zich nu moesten beperken tot houthakken op het landgoed, liet hij ook in Nederland Duitse fotografen overkomen voor staatsieportretten. Onvermoeibaar regisserend, zag de ijdele keizer de wereld vooral via zichzelf. Hierin verschilt de collectie van andere keizerlijke en koninklijke fotocollecties, zoals die van het Britse vorstenhuis en het Nederlands Koninklijk Huis. Wilhelm verzamelde niet zozeer uit interesse voor het esthetische aspect van de fotografie, maar was vooral geïnteresseerd hoe hij het medium voor zijn eigen imago kon gebruiken. En dus bestaat zijn verzameling vooral uit foto's die zijn eigen passies illustreren.

Pas onlangs is de omvang en kwaliteit van deze fotocollectie aan het licht gekomen. De bedreiging van het voortbestaan van Huis Doorn door het stopzetten van de subsidie, was de aanleiding om de collectie van ruim 12.000 foto's te onderzoeken. Op initiatief van huis Marseille, maar in nauwe samenwerking met Huis Doorn, zijn hieruit een tentoonstelling en een boek voortgekomen, die dit najaar in Amsterdam worden gepresenteerd, aangevuld met bruiklenen van het Koninklijk Huisarchief Den Haag en het Rijksmuseum Amsterdam. De presentatie refereert aan de uitbundige wijze waarop deze foto's ooit in de Berlijnse paleizen en in Huis Doorn hingen.

Publicatie
Bij de tentoonstelling verschijnt bij Uitgeverij Europese Bibliotheek Zaltbommel een rijk geïllustreerde uitgave: De keizer in beeld. Wilhelm II en de fotografie als p.r.-instrument. Met bijdragen van Saskia Asser, Els Barents, Mieke Jansen van stellin, Liesbeth Ruitenberg en Dick Verroen. Vormgeving: Bureau Piet Gerards, teksten in Nederlands en Duits. ISBN 90 288 3631 4, gebonden, formaat 24 x 28 cm, 192 pag

Bernd en Hilla Becher
Gevelmuren, gefotografeerd na 1970
Het Duitse fotografenechtpaar Bernd en Hilla Becher krijgt op 23 oktober de Erasmusprijs 2002 uitgereikt. Elk jaar wordt deze prijs (150.000 euro) uitgereikt aan een persoon of instelling die voor Europa uitzonderlijke verdiensten op cultureel, sociaal of sociaal-wetenschappelijk gebied heeft (gehad). Dit jaar staat de prijs in het teken van fotografie, met als motto 'foto en document'. Ter gelegenheid van de toekenning laat huis Marseille de serie Gevelmuren zien, die een opmerkelijke plaats in het bekende oeuvre van de Bechers inneemt.

Publicatie
Bij de uitreiking van de Erasmusprijs verschijnt een Festschrift voor Bernd en Hilla Becher samengesteld door Susanne Lange met teksten van o.a. Els Barents, Rudi Fuchs, Sol LeWitt, Thomas Ruff, Thomas Struth, Candida Höfer en Ileana Sonnabend. Uitgegeven door Schirmer/Mosel. Teksten in Engels en Duits.

Opening
De tentoonstellingen werden geopend door Dr J.R. ter Molen, directeur Paleis het Loo.

Colloquium
De Stichting Praemium Erasmianum organiseert rond de prijsuitreiking een aantal activiteiten waaronder een colloquium met de titel: Iconography or Ideology? Documentary Photography and the Representation of Industry. Het colloquium vindt plaats in huis Marseille op 23 oktober, vanaf 14.30 uur. Sprekers zijn: Susanne Lange, Bram Kempers, Mirelle Thijsen, Thomas Weski; co-referenten zijn: Bernd en Hilla Becher, Bart Hofstede, Bert Hogenkamp en Christine Frisinghelli.

Vormgeving drukwerk: Bureau Piet Gerards

 

Huis Doorn
Oscar Tellgmann,
September 1933 (Coll. Huis Doorn)

Study of Wilhelm II in Huis Doorn
Oscar Tellgmann,
September 1933 (Coll. Huis Doorn)

Wilhelm II
M. Ziesler,
1888 (Coll. Huis Doorn)

Auguste Victoria
Ottomar Anschütz,
1900 (Coll. Huis Doorn)

Wilhelm II
Anonymous,
c. 1907 (Coll. Huis Doorn)

Wilhelm II during the Kaisermanöver of 1905
Oscar Tellgmann,
(Coll. Huis Doorn)

Wilhelm II in Doorn
Lotte Dieckmann,
c. 1935 (Coll. Huis Doorn)

Kaisermanöver
Franz Tellgmann,
1912 (Coll. Huis Doorn)

The Yacht Meteor IV under construction
Anonymous,
1909 (Coll. Huis Doorn)

Nordlandreise
Th. Jürgensen,
1907 (Coll. Huis Doorn)

Corfu
Th. Jürgensen or Studio Ottomar Anschütz,
c. 1914 (Coll. Huis Doorn)

At Cadinen
Anonymous,
c. 1930 (Coll. Huis Doorn)

Festivities on the occasion of the 200th anniversary of Frederick the Great, in Potsdam
W. Niederastroth,
24 January 1912 (Coll. Huis Doorn)

50th anniversary of the Berliner Schutzmannschaft
anonymous,
14 June 1898 (Coll. Huis Doorn)

Queen Victoria with her children Victoria, Allice and Alfred lamenting her deceased husband Prince Albert
William Bambridge,
March 1862 (Coll. Huis Doorn)

Prince Louis Ferdinand
W. Niederastroth,
c. 1923 (Coll. Huis Doorn)